Hürmüz Boğazı’ndaki gerilimler ve Çin’in nadir toprak elementleri pazarındaki hakimiyeti, bu kritik mineralleri ulusal güvenlik meselesi haline getirdi. Türkiye’nin Beylikova sahası alternatif olabilir.
ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırıları sonrası Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapanması ve enerji fiyatlarındaki sert artışlar, elektrikli araçlar ve yenilenebilir enerji yatırımlarını stratejik birer ulusal güvenlik meselesi haline getirdi. Bu durum, yenilenebilir enerji teknolojilerinde kullanılan nadir toprak elementlerinin (NTE) stratejik önemini artırırken, bu elementlerin arzının belirli ülkelerde yoğunlaşması, enerji ve ekonomik güvenlik tartışmalarını alevlendirdi.
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verileri, kalıcı mıknatıs üretiminde kritik rol oynayan neodimyum, praseodimyum, disprozyum ve terbiyum gibi NTE’lere olan talebin 2030 yılına kadar yüzde 30’dan fazla artacağını öngörüyor. Mevcut durumda, 2024 itibarıyla Çin, NTE madencilik üretiminin yaklaşık yüzde 60’ını ve rafine üretiminin ise yüzde 90’ından fazlasını kontrol ediyor. Bu tekelleşme, Çin’in ihracat kontrolleriyle birlikte tedarik zincirlerinin kırılganlığını gözler önüne seriyor.
Çin’in kalıcı mıknatıs üretimindeki payı 2005’te yüzde 50 iken, 2024’te yüzde 90’ın üzerine çıktı. Raporlar, Çin’in uyguladığı ihracat kısıtlamalarının tek bir ülkeye bağımlı tedarik zincirlerinin hassasiyetini ortaya koyduğunu ve olası daha kapsamlı kısıtlamaların küresel ekonomide ciddi üretim kayıplarına yol açabileceğini vurguluyor.
Türkiye Kritik Mineral İnisiyatifi Kurucusu Sait Uysal, NTE’nin görece küçük bir pazar olmasına rağmen, bu elementlerin kullanıldığı nihai ürünlerin trilyonlarca dolarlık ekonomik hacim oluşturduğunu belirtti. Uysal, “Nadir toprak elementleri, geçmişte petrolün oynadığı role benzer şekilde yeni dönemin kritik girdisi konumuna yükselmiş durumda” dedi. Hürmüz Boğazı gibi kritik geçiş noktalarındaki risklerle birlikte NTE tedarik zincirlerinin Çin’de yoğunlaşmasının küresel kırılganlıkları artırdığını ifade eden Uysal, bunun enerji dönüşümü sürecinde yeni bağımlılık alanları yarattığını söyledi.
Sait Uysal, Çin’in NTE hakimiyetinin ticari avantajın ötesinde jeopolitik bir kaldıraç oluşturduğunu vurgulayarak, ülkede geçen yıl devreye alınan ihracat kontrollerinin kısa vadeli aksamalara yol açmasının küresel ekonomi açısından yapısal bir kırılganlığı ortaya koyduğunu belirtti. Uysal, “NTE yer kabuğunda sanıldığının aksine oldukça yaygın olup yalnızca Çin’de değil, Türkiye dahil dünyanın birçok bölgesinde önemli kaynaklar bulunmaktadır. Sorun, ‘kaynak’ eksikliğinden ziyade, bu kaynakları ekonomik olarak işletilebilir rezervlere dönüştürebilecek ve yüksek çevresel maliyet içeren ayrıştırma süreçlerini gerçekleştirebilecek teknolojik altyapının sınırlı olmasıdır” dedi.
Uysal, Türkiye’deki Beylikova sahasının Çin’e alternatif olma potansiyeline işaret ederek, Maden Tetkik ve Arama (MTA) verilerine göre 1,3 milyon tonu aşan rezervin küresel tedarik zincirinde oyun değiştirici rol üstlenebileceğini belirtti. Beylikova Nadir Toprak Elementleri Pilot Tesisi’nin, madencilikten mıknatıs üretimine uzanan entegre bir ekosistem kurulması halinde Türkiye için stratejik bir sıçrama tahtası olabileceğini ifade etti.
Türkiye Madenciler Derneği Çevre Koordinatörü Caner Zanbak da Çin’in ham madde ve kalıcı mıknatıs üretimindeki tekele yakın hakimiyeti ile ihracat kısıtlamalarının ülkeleri yeni stratejik işbirliklerine yönelttiğini belirterek, “Çin dışındaki işbirlikleri arasında da görünür rekabetin artması muhtemel. Dünya Ticaret Örgütü’nün ‘serbest küresel ticaret’ ilkesinin bu alanda uygulanması kolay görünmüyor” değerlendirmesinde bulundu. Zanbak, 2030’a kadar NTE talebindeki yüzde 30’luk artış öngörüsünün, ham madde temin pazarında büyük bir küresel rekabet çekişmesinin habercisi olduğunu ve bu çekişmelerin şimdiden başladığını söyledi.
Yorum Yap